25 stycznia przypada Dzień Kryptologii – święto ustanowione w 2007 roku przez Wydział Matematyki i Informatyki Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. Data ta upamiętnia jedno z największych osiągnięć polskiej nauki – złamanie szyfru niemieckiej maszyny Enigma przez trzech wybitnych matematyków.
Historyczny triumf polskich naukowców
Enigma, niemiecka maszyna szyfrująca, pojawiła się w latach dwudziestych XX wieku. Początkowo służyła do zabezpieczania kontraktów handlowych, jednak szybko znalazła zastosowanie wojskowe. Jej konstrukcja opierała się na systemie wirników, które przestawiały litery według złożonych reguł.
„To była bardzo ciekawa konstrukcja, ponieważ działała na zasadzie przestawiania liter” – wyjaśnia dr Michał Dolecki z Katedry Inteligencji Obliczeniowej Politechniki Lubelskiej. „Przestawienie definiowały wirniki, które określały reguły, na przykład literka »a« przechodzi w »d«, a »b« zmienia się w »c«. Po każdym znaku wirnik przesuwał się o jedną pozycję, podobnie jak licznik w samochodzie, więc za każdym razem litery były szyfrowane w inny sposób.”
Złamanie tego szyfru wydawało się niemożliwe. Nie poradziły sobie z tym wywiady niemiecki, francuski ani angielski. Sukces osiągnęli polscy kryptolodzy: Marian Rejewski, Jerzy Różycki oraz Henryk Zygalski – absolwenci Wydziału Matematyczno-Przyrodniczego UAM. W grudniu 1932 roku ich wysiłki zakończyły się przełomem. Polacy byli w stanie odczytywać około 75 procent przechwyconych niemieckich depesz, a także zbudowali własną replikę maszyny.
Latem 1939 roku, tuż przed wybuchem II wojny światowej, Polska przekazała całą dokumentację wraz z metodami łamania szyfrów sojusznikom – Francji i Wielkiej Brytanii. Jak później obliczono, praca polskich kryptologów pomogła skrócić II wojnę światową o kilkanaście miesięcy, ratując tym samym życie milionom ludzi.
Od hieroglifów do algorytmów kwantowych
Kryptologia towarzyszyła ludzkości od zarania cywilizacji. Hieroglify egipskie czy pismo hieratyczne były używane przez kapłanów jako tajny sposób zapisywania informacji niedostępnej dla nieumiejących czytać. Później pojawiły się zaszyfrowane rozkazy wojskowe i transakcje handlowe.
Od czasów Enigmy zasadniczo zmienił się sposób myślenia o danych. „Dziś nie myślimy już o literach, tylko o ciągach bitów, czyli zer i jedynek, co daje ogromne możliwości obliczeniowe” – podkreśla dr Dolecki. „W podstawowym kodowaniu jedna litera to 8 bitów, ale współczesna kryptografia operuje na blokach liczących setki, a nawet tysiące bitów jednocześnie.”
Współczesna kryptologia zajmuje się trzema obszarami: zabezpieczaniem informacji i danych, metodami łamania tych zabezpieczeń oraz ukrywaniem samego faktu przekazywania dodatkowych informacji.
Kryptografia w codziennym życiu
Z efektów kryptografii korzystamy każdego dnia, często nieświadomie. „Gdy w pasku przeglądarki widzimy napis HTTPS i symbol kłódki, oznacza to, że dane przesyłane między nami a serwerem są zaszyfrowane” – wyjaśnia ekspert z Politechniki Lubelskiej. Zabezpieczenia kryptograficzne chronią nasze hasła, transakcje bankowe oraz prywatną komunikację w internecie.
Kryptologia znajduje współcześnie szerokie zastosowanie w bankowości, handlu elektronicznym oraz wszelkich formach elektronicznej komunikacji. Każda wiadomość wysłana przez komunikator, każda płatność online, każda transmisja danych w sieci opiera się na algorytmach kryptograficznych.
Wyzwania przyszłości
„Największym wyzwaniem są komputery kwantowe, które stają się coraz bardziej efektywne” – mówi dr Michał Dolecki. „Algorytm Shora pozwala na szybką faktoryzację liczb, czyli trudną do wykonania dla obecnych komputerów operację matematyczną, na której opiera się obecne metody szyfrowania. Za jakiś czas może się okazać, że zabezpieczenia, których dziś używamy, będą łatwe do złamania dla tych, którzy mają komputery kwantowe.”
Kim jest współczesny kryptolog
„To połączenie matematyka, informatyka i specjalisty od cyberbezpieczeństwa” – tłumaczy badacz z Politechniki Lubelskiej. „Najbliżej mu jednak do eksperta od cyberbezpieczeństwa, bo musi znać podstawy matematyczne oraz rozumieć systemy informatyczne. Sam termin »kryptolog« ma dziś raczej charakter akademicki, w praktyce firmy poszukują specjalistów od cyberbezpieczeństwa.”
Studia na kierunku kryptologia i cyberbezpieczeństwo kształcą specjalistów w zakresie bezpieczeństwa informacji, przygotowanych do samodzielnego rozwiązywania problemów związanych z projektowaniem, organizacją i eksploatacją systemów bezpieczeństwa informacji oraz bezpieczeństwa systemów informatycznych. Absolwenci znajdują zatrudnienie w wojsku, administracji państwowej, sektorze gospodarczym oraz strukturach odpowiedzialnych za bezpieczeństwo kraju.
Dzień Kryptologii przypomina nie tylko o bohaterskich dokonaniach polskich naukowców sprzed prawie stu lat, ale również o kluczowym znaczeniu tej dziedziny nauki dla współczesnego świata cyfrowego. Od złamania Enigmy do ochrony transakcji bankowych – kryptologia pozostaje niewidzialnym strażnikiem naszego bezpieczeństwa.
Źródła:
- Politechnika Lubelska – Aktualności: „25 stycznia obchodzimy Dzień Kryptologii. Dlaczego jest dziś kluczowa odpowiada ekspert Politechniki Lubelskiej” (25.01.2026), https://pollub.pl/rekrutacja/aktualnosci/25-stycznia-obchodzimy-dzien-kryptologii-dlaczego-jest-dzis-kluczowa-odpowiada-ekspert-politechniki-lubelskiej-1612.html
- Muzeum II Wojny Światowej: „25 stycznia – Dzień Kryptologii”, https://muzeum1939.pl/25-stycznia-dzien-kryptologii/aktualnosci/5104.html
- Muzeum Wojska Polskiego: „Niemiecka maszyna szyfrująca »Enigma« w MWP” (31.12.2025), https://muzeumwp.pl/2025/12/31/niemiecka-maszyna-szyfrujaca-enigma-w-mwp/
- Ośrodek Rozwoju Edukacji: „Dzień Kryptologii (Metodyczne inspiracje z wykorzystaniem Zestawów Narzędzi Edukacyjnych)” (22.01.2026), https://ore.edu.pl/2026/01/dzien-kryptologii-metodyczne-inspiracje-z-wykorzystaniem-zestawow-narzedzi-edukacyjnych/
- Centrum Szyfrów Enigma: „Dzień Kryptologii”, https://csenigma.pl/dzien-kryptologii/
