27 października na całym świecie obchodzimy Światowy Dzień Dziedzictwa Audiowizualnego. Tegoroczne hasło brzmi „Twoje okno na świat” (w oryginale angielskim: „Your Window to the World”). Ma ono podkreślać rolę nagrań w łączeniu i wzajemnym rozumieniu społeczeństw.
Skąd wzięło się święto
Obchody przypominają o przyjęciu przez UNESCO w 1980 roku Zalecenia w sprawie ochrony i zachowania ruchomych obrazów. Dokument ten uchwaliła 21. Konferencja Generalna organizacji. Sam dzień ustanowiono w 2005 roku, aby zwrócić uwagę na znaczenie i zagrożenia dla nagrań dźwiękowych oraz dokumentów audiowizualnych: filmów, nagrań wideo, audycji radiowych i telewizyjnych.
Obchody są też okazją do oceny postępów państw w stosowaniu Zalecenia UNESCO z 2015 roku, dotyczącego zachowania dokumentów i dostępu do nich, także w postaci cyfrowej.
Dlaczego to dziedzictwo jest zagrożone
Według UNESCO archiwa audiowizualne opowiadają o życiu i kulturze ludzi z całego świata. Odzwierciedlają różnorodność kulturową, społeczną i językową wspólnot. Koordynacyjna Rada Stowarzyszeń Archiwów Audiowizualnych (CCAAA), współorganizator obchodów, zwraca uwagę, że w nagraniach żyją języki rdzennych ludów, lokalna muzyka i opowieści społeczności. Ochrona kruchych nośników jest więc ochroną tożsamości kulturowej i pamięci zbiorowej.
Zagrożeń jest wiele. CCAAA wymienia czynniki techniczne, polityczne, społeczne i finansowe, które utrudniają przetrwanie zbiorów.
Jak obchodzi się święto na świecie
CCAAA prowadzi kalendarz wydarzeń, do którego instytucje zgłaszają własne inicjatywy. W chwili przygotowywania tego tekstu widniało w nim 59 wpisów. Program pokazuje, jak szeroko rozumiane jest dziedzictwo audiowizualne:
- Cineteca Nacional de Chile pokazuje kroniki filmowe z lat 1944–1950, nagrane na kruchym nośniku azotanowym. Zostały one przekazane do skarbca archiwum w 2023 roku.
- Filmoteca Española zorganizowała dzień otwarty w centrum konserwacji i restauracji zbiorów filmowych.
- Biblioteka Narodowa Hiszpanii poświęciła spotkanie początkom przemysłu muzycznego i zmianie nośników, od płyty winylowej po erę cyfrową.
- Tajlandzkie Archiwum Filmowe, które obchodzi to święto od 2006 roku, zaprasza do laboratoriów i pracowni konserwacji.
- Bangladeskie Archiwum Filmowe zorganizowało 17 października warsztaty o zachowaniu dziedzictwa audiowizualnego w epoce cyfrowej.
Polska: archiwa wobec fałszerstw obrazu
W Polsce główne obchody organizuje Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej, od lat pod honorowym patronatem Polskiego Komitetu ds. UNESCO. Konferencja naukowa „Od retuszu do deepfake’a. Archiwa (audio)wizualne wobec dezinformacji” odbywa się 27 października 2026 roku w Sali Odczytowej Narodowego Instytutu Kultury i Dziedzictwa Wsi w Warszawie, przy ul. Krakowskie Przedmieście 66. Rejestracja uczestników jest wymagana, a obrady zaczynają się o 9.30 i potrwają do ok. 15.05.
Organizatorzy przypominają, że fotografie i filmy modyfikowano od zawsze: czasem niewinnie, by poprawić kadr, a czasem po to, by świadomie oszukać odbiorcę. Wskazują, że dziś sztuczna inteligencja pozwala tworzyć obrazy całkowicie nowe, a przy tym realistyczne, także takie, które imitują zdjęcia archiwalne. Dotyczy to również przeszłości, bo zafałszowaniu ulega także ona. Jak piszą organizatorzy: „Rozpoznanie tych niebezpieczeństw wymaga ciągłego rozwoju kompetencji audiowizualnych.”
Program obejmuje trzy panele:
- autentyczność obrazu w epoce sztucznej inteligencji i nowe wyzwania dla archiwów;
- historię manipulacji obrazem, czyli retusz, fotomontaż i nadpisywanie pamięci; oraz
- pracę z obrazem archiwalnym za pomocą generatywnej sztucznej inteligencji, od rekonstrukcji do kreacji.
Organizatorzy stawiają pytania, czy archiwa mogą stać się gwarantami prawdy i jak umożliwić odbiorcom łatwą weryfikację autentyczności zdjęć i filmów w obiegu publicznym.
Co to oznacza dla odbiorców
Dziedzictwo audiowizualne to nie tylko zbiory instytucji. To także rodzinne nagrania, lokalne audycje i fotografie, które łatwo zgubić lub zniszczyć. Tegoroczne hasło przypomina, że dostęp do takich zasobów pozwala lepiej rozumieć innych. Rozmowa o autentyczności obrazów jest dziś równie ważna jak troska o nośniki.
Źródła: B2BData.pl Agencja Informacyjna
