Dzisiaj, 23 kwietnia 2026 roku, obchodzony jest Światowy Dzień Książki i Praw Autorskich – jedno z najbardziej rozpoznawanych świąt kulturalnych na świecie. W całej Polsce biblioteki, księgarnie, szkoły i domy kultury przygotowały kilkadziesiąt wydarzeń promujących czytelnictwo. W centrum uwagi jest nie tylko radość z lektury, lecz także coraz pilniejsze zagadnienie ochrony praw autorskich w dobie sztucznej inteligencji.
Skąd pochodzi to święto?
Geneza Światowego Dnia Książki sięga 1926 roku i Katalonii, gdzie wydawca Vicente Clavel Andrés zaproponował ustanowienie dnia poświęconego książce. W 1930 roku święto stało się oficjalnie obchodzone w Hiszpanii, a od 1964 roku – we wszystkich krajach hiszpańskojęzycznych. W 1995 roku, na 28. Sesji Konferencji Generalnej UNESCO, ustanowiono je jako ogólnoświatowe wydarzenie pod nazwą Światowy Dzień Książki i Praw Autorskich.
Wybór daty 23 kwietnia nie jest przypadkowy. Tego dnia w 1616 roku zmarli trzej wybitni twórcy: Miguel de Cervantes, William Szekspir oraz peruwiański historyk Inca Garcilaso de la Vega. Z datą tą wiązane są też urodziny lub śmierć innych wielkich pisarzy, m.in. Vladimira Nabokova, Maurice’a Druona i Halldóra Laxnessa. W Katalonii 23 kwietnia to ponadto dzień patrona regionu – Świętego Jerzego. Zgodnie z miejscową tradycją mężczyźni wręczali tego dnia kobietom czerwone róże symbolizujące krew smoka pokonanego przez świętego, a kobiety odwzajemniały się podarunkami w postaci książek – zwyczaj, który przetrwał do dziś i jest celebrowany w katalońskich miastach jako „Diada de Sant Jordi”.
W 2026 roku mija zatem sto lat od pierwszych katalońskich obchodów oraz trzydzieści jeden lat od proklamacji UNESCO. Tegoroczna Światowa Stolica Książki UNESCO to Rabat w Maroku. UNESCO doceniło to miasto za, jak podała organizacja, „wyraźne zaangażowanie w rozwój literatury, wzmacnianie pozycji kobiet i młodzieży poprzez czytelnictwo oraz walkę z analfabetyzmem, zwłaszcza wśród społeczności znajdujących się w trudniejszej sytuacji”.
Cel święta: czytelnictwo i prawa autorskie
Cel Światowego Dnia Książki jest dwojaki. Pierwszym wymiarem jest promocja czytelnictwa, edytorstwa i dostępu do wiedzy. Jak stwierdza UNESCO na swoich stronach, „w dzisiejszych czasach czytanie jest ważniejsze niż kiedykolwiek wcześniej w historii”. Wymiar drugi, równie istotny, to ochrona własności intelektualnej. Pierwsza międzynarodowa konwencja dotycząca ochrony praw autorskich dzieł literackich i artystycznych pochodzi z 1886 roku, znana jako Konwencja Berneńska, i do dziś stanowi fundament systemu ochrony twórców na całym świecie.
W 2026 roku kwestia praw autorskich nabiera szczególnego znaczenia. Na całym świecie toczą się intensywne debaty o ochronie twórczości w kontekście rozwoju systemów sztucznej inteligencji, które są trenowane na ogromnych zbiorach tekstów, często bez zgody i wiedzy autorów. W Polsce Związek Gmin Wiejskich Rzeczypospolitej Polskiej zapowiedział, że z okazji tegorocznych obchodów w szkołach i przedszkolach odbywać się będą m.in. „szkolne debaty i pogadanki ze starszymi uczniami na temat praw autorskich w kontekście rozwoju AI”.
W Polsce: kilkadziesiąt wydarzeń w całym kraju
Organizacją obchodów w Polsce zajmuje się nieformalna Koalicja Czytająca Polska, skupiająca biblioteki, instytucje kultury, organizacje pozarządowe i samorządy. Jak informuje Fundacja Powszechnego Czytania, w dniu 23 kwietnia w centrum uwagi będzie książka – zarówno w dużych miastach, jak i w mniejszych miejscowościach.
Polska Izba Książki przygotowała okolicznościowy plakat i zakładki, których projekt opracował Piotr Depta-Kleśta – grafik i ilustrator, laureat niemal stu konkursów graficznych. Sam twórca tak opisał swoje inspiracje: „Zawsze jestem pomiędzy czymś a czymś. Albo wybieram skrajną syntezę albo rozkoloryzowaną wielość obiektów, postaci. W tym przypadku projekt powstał jako kolaż, zbiór elementów różnorodnych i dynamicznych w swojej kompozycji. Akcentuje różnorodność i podkreśla, że warto czytać w każdych warunkach. Plakat reklamuje święto – od początku chciałem, żeby miał pozytywną energię.”
We Wrocławiu na Placu Solnym zaplanowano próbę pobicia rekordu w liczbie osób czytających jednocześnie w tym samym miejscu. Każdy uczestnik otrzyma indywidualny numer, okolicznościowy ekslibris oraz zniżki do wrocławskich księgarni. Równolegle Miejska Biblioteka Publiczna im. Tadeusza Różewicza organizuje w swoich filiach spotkania klubów książki, warsztaty dla dzieci i młodzieży, maraton czytelniczy oraz spotkanie autorskie z Filipem Zawadą, poetą i prozaikiem związanym z Wrocławiem. Pierwsi czytelnicy odwiedzający filie biblioteki otrzymają vouchery na zwiedzanie Muzeum Pana Tadeusza – wystarczy wypożyczyć książkę i podać hasło: „Wrocław Czyta Pana Tadeusza”.
W Poznaniu pasażerowie pociągów regionalnego przewoźnika mogą w tym dniu otrzymać jedną z dziesiątek tysięcy książek rozdawanych w ramach akcji proczytelniczej, realizowanej pod hasłem „Zamknij ekran, otwórz książkę”. Wydawnictwo Poznańskie we współpracy z Kolejami Wielkopolskimi przygotowało publikacje z różnych gatunków – zarówno powieści, jak i literaturę faktu.
W Radomiu Miejska Biblioteka Publiczna organizuje konkurs o tytuł Radomskiego Mistrza Polskiej Ortografii, prowadzony przez Paulinę Mikułę – o godzinie 16:00 dla uczestników w przedziale 13–17 lat i o 16:30 dla dorosłych. Po dyktandzie zaplanowano spotkanie autorskie z Maciejem Marciszem. W Wiśle biblioteka postanowiła obdarować 46 pierwszych odwiedzających różą lub książką, nawiązując do katalońskiej tradycji. Na otwierające się 23 kwietnia zgłoszenia bibliotek czeka organizator ogólnopolskiej Nocy Bibliotek 2026 – w poprzedniej edycji udział wzięło aż 1642 placówki z całej Polski.
Polska Izba Książki i ochrona rynku wydawniczego
Polska Izba Książki podkreśla, że Światowy Dzień Książki to święto wszystkich ogniw łańcucha wydawniczego – od autorów, tłumaczy i ilustratorów, przez wydawców, dystrybutorów i grafików, aż po księgarzy i bibliotekarzy. Jak wskazuje Izba, w Polsce obchody organizowane są z jej inicjatywy od 2008 roku, kiedy zaprosiła do współpracy Stowarzyszenie Bibliotekarzy Polskich, Polskie Towarzystwo Wydawców Książki i inne branżowe organizacje. W bieżącym roku po raz pierwszy zorganizowany zostanie konkurs o Nagrodę Literacką Księgarzy Kameralnych. „Od 100 lat w Katalonii a od 31 – na całym świecie 23 kwietnia obchodzimy Światowy Dzień Książki i Praw Autorskich. To okazja do świętowania zarówno dla miłośników książek, jak i dla twórców i osób pracujących w branży – od autorów i ilustratorów po bibliotekarzy i księgarzy” – przypomina Polska Izba Książki.
Światowe stolice książki: Wrocław na liście
Od 2001 roku UNESCO corocznie wybiera jedno miasto jako Światową Stolicę Książki – wyróżnienie dla miejsca, które przygotowało najlepszy program promujący czytelnictwo i dostęp do literatury. Pierwszym laureatem był Madryt. Polska doczekała się swojego laureata w 2016 roku – tytuł otrzymał Wrocław, który pełnił tę funkcję przez rok, jednocześnie będąc Europejską Stolicą Kultury. Wrocław jest też sygnatariuszem Sieci Światowych Stolic Książki UNESCO, powołanej w 2022 roku, zrzeszającej 15 miast z całego świata, których wspólnym celem jest promowanie literatury, walka z analfabetyzmem i wzmacnianie spójności społecznej poprzez czytanie.
Źródła: B2BData.pl Agencja Informacyjna
