Trzeciego maja Polska obchodzi jedno ze swoich najważniejszych świąt narodowych. W tym roku mija dokładnie 235 lat od uchwalenia Konstytucji 3 Maja 1791 roku – dokumentu, który był pierwszą w Europie i drugą na świecie pisaną ustawą zasadniczą. Rocznica to nie tylko okazja do historycznej refleksji, ale też żywy element polskiej tożsamości, kultywowanej mimo wieloletnich prób jej wymazania.
Czym była Konstytucja 3 Maja?
Ustawa Rządowa, bo tak brzmi jej oficjalna nazwa, została uchwalona 3 maja 1791 roku przez Sejm Czteroletni na Zamku Królewskim w Warszawie. Jej twórcami byli król Stanisław August Poniatowski, przywódca Stronnictwa Patriotycznego Ignacy Potocki, biskup Hugo Kołłątaj oraz marszałek Sejmu Czteroletniego Stanisław Małachowski. Dokument składa się z uroczystej preambuły oraz 11 artykułów regulujących podstawowe zasady ustrojowe, kształt rządu, kwestie gospodarcze i społeczne, a także miejsce kościoła w państwie.
Konstytucja zmieniła ustrój państwa na monarchię dziedziczną, ograniczyła znacząco demokrację szlachecką, odbierając prawo głosu szlachcie nieposiadającej ziemi, wprowadziła polityczne zrównanie mieszczan i szlachty oraz stawiała chłopów pod ochroną państwa. Najważniejszą reformą było usunięcie liberum veto – zasady, która przez dziesięciolecia paraliżowała pracę Sejmu. Władza ustawodawcza spoczęła w rękach dwuizbowego parlamentu złożonego z Sejmu i Senatu, zaś wykonawcza – w rękach króla i odpowiedzialnego przed Sejmem rządu.
Konstytucja 3 Maja jest wpisana na Polską Listę Krajową Programu UNESCO Pamięć Świata oraz wyróżniona prestiżowym Znakiem Dziedzictwa Europejskiego. Do naszych czasów zachowały się trzy oryginalne rękopisy tekstu konstytucji, które na co dzień przechowywane są w Archiwum Głównym Akt Dawnych.
Narodziny święta i lata zakazów
Pierwsze inicjatywy upamiętnienia uchwalenia Konstytucji pojawiły się niemal natychmiast po jej przyjęciu. Już 5 maja 1791 roku Sejm Czteroletni podjął uchwałę o wzniesieniu Świątyni Najwyższej Opatrzności jako wyrazu dziękczynienia. 15 marca 1792 roku marszałek Stanisław Małachowski ogłosił projekt upamiętnienia pierwszej rocznicy konstytucji z planowanym złożeniem Opatrzności podziękowań za wydobycie Polski spod obcej przemocy.
Jednak przez niemal cały wiek XIX obchodzenie rocznicy Konstytucji było zakazane przez zaborców. Wyjątkiem był okres Księstwa Warszawskiego, czterdziesta rocznica w maju 1831 roku oraz czasy autonomii galicyjskiej. W Warszawie mimo represji co roku potajemnie składano wiązanki kwiatów na fundamentach wznoszonej w 1792 roku Świątyni Opatrzności.
Przełomem były obchody 125. rocznicy Konstytucji w 1916 roku, gdy Niemcy i Austriacy zgodzili się na uroczyste wiece. Według różnych szacunków w ówczesnym pochodzie ulicznym w Warszawie wzięło udział od 200 do 300 tysięcy osób, podczas gdy miasto liczyło wówczas niespełna 900 tysięcy mieszkańców.
Oficjalnie święto zostało ustanowione 29 kwietnia 1919 roku, gdy Sejm Ustawodawczy uznał rocznicę uchwalenia Konstytucji za święto narodowe odrodzonego państwa. W jednomyślnie przyjętej ustawie zapisano: „Dzień trzeci maja, jako rocznicę Konstytucji 1791 r. ustanawia się w całej Rzeczypospolitej Polskiej jako uroczyste święto po wieczne czasy”.
Komunizm wymazał święto, Solidarność je przywróciła
Po II wojnie światowej rocznica Konstytucji stała się areną konfliktu między władzą komunistyczną a społeczeństwem. W 1946 roku w Krakowie milicja i wojsko zaatakowały mieszkańców, którzy po mszy w kościele Mariackim wyszli na ulicę manifestować przywiązanie do tradycji. Była to pierwsza duża akcja sił porządkowych nowego reżimu wymierzona w demonstrantów, w której użyto broni palnej, a zatrzymano kilkaset osób.
Ostatecznie władze komunistyczne zniosły Święto Konstytucji 3 Maja w roku 1951. Od drugiej połowy lat siedemdziesiątych opozycja organizowała nielegalne obchody. W 1982 roku, w 191. rocznicę uchwalenia Konstytucji, w Warszawie doszło do jednego z największych w okresie stanu wojennego starć z milicją – aresztowano około 300 manifestantów, a ponad dwudziestu zostało rannych.
6 kwietnia 1990 roku Sejm przywrócił święto narodowe 3 maja. Pierwsze uroczyste obchody po roku 1939 odbyły się w Warszawie przed Zamkiem Królewskim i na placu Zwycięstwa. Od roku 2007 Święto Konstytucji 3 maja jest obchodzone również na Litwie.
Jak wyglądały obchody w okresie międzywojennym?
W dwudziestoleciu międzywojennym 3 maja było wielkim wydarzeniem społecznym i patriotycznym. Po mszy świętej w polskich miastach i wsiach odbywały się defilady oddziałów wojskowych, strzeleckich, harcerzy, straży ogniowej, a nawet kół gospodyń wiejskich. Pracownicy Lasów Państwowych brali udział w paradach w służbowych mundurach i organizowali własne uroczystości pod auspicjami Związku Leśników Polskich oraz Rodziny Leśnika.
W 1934 roku z okazji 3 maja połączonego ze Świętem Lasu zorganizowano konkurs na polskie drzewo roku. Sąd konkursowy pod przewodnictwem prezesa państwowej rady ochrony przyrody rozpatrzył okazy pięciu gatunków drzew. Za najokazalszy dąb uznano słynnego Bartka w Zagnańsku, liczącego wówczas – wedle szacunków – blisko 1150 lat.
Obchody 235. rocznicy w 2026 roku
W 2026 roku, w 235. rocznicę uchwalenia Konstytucji, instytucje publiczne przygotowały szczególny program dla mieszkańców całego kraju. Kancelaria Prezesa Rady Ministrów, wspólnie z Archiwum Głównym Akt Dawnych oraz Ministerstwem Kultury i Dziedzictwa Narodowego, po raz pierwszy udostępniła jeden z oryginalnych aktów Ustawy Rządowej z 3 maja 1791 roku. Ekspozycja odbywa się 3 maja w siedzibie KPRM przy Alejach Ujazdowskich 1/3 w Warszawie (wejście od Biura Przepustek) w godzinach 9.00–17.00.
Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego poinformowało, że ministra Marta Cienkowska zainauguruje prezentację oryginału Konstytucji w KPRM oraz weźmie udział w państwowych obchodach święta Konstytucji 3 Maja na Placu Zamkowym w Warszawie.
W Zamku Królewskim w Warszawie – miejscu, w którym 235 lat temu uchwalono Konstytucję – 3 maja udostępniony jest dla publiczności Pałac pod Blachą. 2 maja odbyła się ceremonia podniesienia flagi państwowej na Wieży Zegarowej Zamku. W Muzeum Łazienki Królewskie, w Pałacu na Wyspie, prezentowana jest historyczna kopia Konstytucji 3 Maja na co dzień przechowywana w zbiorach Archiwum Głównego Akt Dawnych, a przy niej czekają edukatorzy muzeum, którzy opowiadają ciekawostki o pierwszej konstytucji nowożytnej Europy.
Ogólnopolskie obchody nie ograniczają się do Warszawy:
- Muzeum Hymnu Narodowego w Będominie, oddział Muzeum Narodowego w Gdańsku, organizuje 3 maja Dzień Hymnu Narodowego.
- Muzeum Józefa Piłsudskiego w Sulejówku zaprasza na spacer tematyczny „Orzeł Biały – symbol niepodległej Polski”.
- Do obchodów włączają się też Lasy Państwowe – tradycja, która trwa nieprzerwanie od momentu przywrócenia święta w 1990 roku.
Znaczenie dokumentu trwa
Konstytucja 3 Maja nie weszła w pełni w życie – jej reformy przerwała interwencja rosyjska w 1792 roku, a w 1793 roku dokument przestał obowiązywać decyzją Sejmu w Grodnie. Mimo to stała się symbolem polskiej dążności do reform, nowoczesności i suwerenności. Jej uchwalona przez aklamację treść, walka o jej upamiętnienie w czasach zaborów, zwalczanie obchodów przez komunistów i odrodzenie po 1990 roku – wszystko to czyni z dnia 3 maja jeden z węzłowych punktów polskiej historii.
Źródła: B2BData.pl Agencja Informacyjna
