Blog

Każdego roku 26 lutego obchodzony jest Dzień Dinozaura. To okazja nie tylko do zabawy i edukacji, ale przede wszystkim do przypomnienia, że prehistoryczne gady pozostawiły wyraźne ślady właśnie na ziemiach dzisiejszej Polski — i wciąż czekają na odkrycie.

Skąd pochodzi nazwa i kiedy obchodzimy to święto?

Słowo „dinozaur” wywodzi się z języka greckiego: deinos oznacza „straszny” lub „potężny”, a sauros to „jaszczurka”. Termin ten ukuł w 1842 roku brytyjski anatom Richard Owen — jego intencją nie było jednak podkreślenie grozy tych zwierząt, lecz oddanie ich majestatu i rozmiarów.

W Polsce Dzień Dinozaura obchodzony jest 26 lutego. W innych krajach święto to wypada 1 czerwca lub w trzeci wtorek maja. Tego dnia w szkołach i przedszkolach organizowane są warsztaty, konkursy plastyczne i pokazy edukacyjne. Warto przy tej okazji sięgnąć głębiej — bo Polska ma w dziedzinie paleontologii dinozaurów naprawdę wiele do zaoferowania.

Polska — kraj tropów, nie kości

Jak wskazuje Państwowy Instytut Geologiczny — Państwowy Instytut Badawczy (PIG-PIB), „Polska to kraj ubogi w szczątki kostne dinozaurów, ale bogaty w pozostawione przez nie tropy.” Dinozaury żyjące w erze mezozoicznej pozostawiły w skałach osadowych Gór Świętokrzyskich, Wyżyny Krakowsko-Wieluńskiej, Mazowsza i Roztocza liczne ślady swojego bytowania.

Góry Świętokrzyskie stanowią prawdziwe centrum polskich odkryć. W wąwozie w Skarszynach koło Ostrowca Świętokrzyskiego zachowały się ślady pierwszych dinozaurów świętokrzyskich, utrwalone w skałach sprzed około 210 milionów lat. W pobliżu Stąporkowa, w miejscowości Sołtyków, odkryto tropy zauropodów (w tym wczesnojurajskiego roślinożercy określanego jako Wulkanodon), teropodów, a także — co niezwykłe — tropy wskazujące, że niektóre dinozaury potrafiły pływać. Jak podkreśla PIG-PIB, w Sołtykowie znaleziono też „najstarsze znane dowody stadnego trybu życia dinozaurów — cztery równoległe szlaki tropów młodych zauropodów.”

Państwowy Instytut Geologiczny jest dziś posiadaczem jednego z największych zbiorów kopalnych śladów dinozaurów w Europie. Tropy można obejrzeć na wystawie „Tropami Polskich Dinozaurów” w Muzeum Geologicznym PIG-PIB w Warszawie (ul. Rakowiecka 4). Eksponaty obejmują okazy od blisko 210 do prawie 70 milionów lat temu — niemal cały czas panowania dinozaurów na Ziemi.

Przełomowe odkrycie na Mazowszu

Latem 2021 roku prof. dr hab. Grzegorz Pieńkowski z PIG-PIB oraz dr Grzegorz Niedźwiedzki z Uniwersytetu w Uppsali dokonali sensacyjnego odkrycia w kopalni odkrywkowej w Borkowicach koło Przysuchy (woj. mazowieckie). Perfekcyjnie zachowane tropy dinozaurów — zarówno drapieżnych, jak i roślinożernych — okazały się dorównywać jakością najlepszym znaleziskami z Grenlandii, Ameryki Północnej i Chin. Do chwili zakończenia wstępnych prac zabezpieczono kilkaset tropów reprezentujących co najmniej siedem różnych gatunków. Badania potwierdziły, że około 200 milionów lat temu obszar ten — stanowiący wówczas część superkontynentu Pangea — zamieszkiwała bogata fauna skupiona wokół płytkiego morza. PIG-PIB koordynuje dalsze prace naukowe, a trwają procedury zmierzające do objęcia stanowiska ochroną prawną.

Pradinozaury z Krasiejowa

Odrębnym rozdziałem polskiej paleontologii jest Krasiejów na Opolszczyźnie. W 2000 roku rozpoczęły się tam wykopaliska, które ujawniły szczątki Silesaurus opolensis — pradinozaura datowanego na około 230 milionów lat, uznawanego za jednego z najstarszych na świecie. Jego nazwa pochodzi od Śląska, gdzie leży Krasiejów. W tym samym rejonie odkryto również Ozimek volans — latający gad triasowy, którego imię wywodzi się od pobliskiej gminy Ozimek. Silezaury to archozaury osiągające długość około dwóch metrów, uznawane za grupę blisko spokrewnioną z przodkami właściwych dinozaurów.

Gdzie możemy zetknąć się z polską paleontologią?

Muzeum Ewolucji Instytutu Paleobiologii PAN, mieszczące się w Pałacu Kultury i Nauki w Warszawie, gromadzi rekonstrukcje szkieletów dinozaurów i skamieniałości organizmów morskich z terenu Polski. W 2025 roku odwiedziło je ponad 60 tysięcy osób. Instytut Paleobiologii PAN regularnie publikuje wyniki najnowszych badań naukowych, m.in. dotyczących życia i środowisk prehistorycznych.

Muzeum Geologiczne PIG-PIB w Warszawie udostępnia z kolei autentyczne tropy dinozaurów z różnych regionów Polski, a PIG-PIB prowadzi aktywną działalność edukacyjną — w 2025 roku m.in. warsztaty paleontologiczne dla dzieci, podczas których przybliżano m.in. historię śląskiego dinozaura z Opola i „smoka wawelskiego z Lisowic”.

Czego wciąż nie wiemy?

Polska paleontologia dinozaurów wciąż pozostaje dziedziną pełną otwartych pytań. Większość terytorium kraju przykryta jest skałami kenozoicznymi, późniejszymi niż era dinozaurów, co utrudnia poszukiwania. PIG-PIB ocenia jednak, że — jak głosi komunikat instytucji — „historia polskich odkryć dinozaurów uczy nas, jak duży jest jeszcze potencjał ich badań, jak wiele jest jeszcze do zrobienia.”

Dzień Dinozaura to zatem nie tylko okazja do zabawy i edukacji dla najmłodszych. To przypomnienie, że prehistoryczna przeszłość dosłownie drzemie pod naszymi stopami — i że polscy naukowcy systematycznie wydobywają ją na światło dzienne.