Każdego roku 25 kwietnia społeczność naukowa, edukacyjna i medyczna na całym świecie obchodzi Międzynarodowy Dzień DNA. W 2026 roku to święto ma szczególny wymiar — mija dokładnie 73 lata od przełomowej publikacji, która zrewolucjonizowała biologię, medycynę i kryminalistykę. Dziś DNA to nie tylko abstrakcyjne pojęcie z podręcznika, lecz narzędzie, które dosłownie ratuje życie i rozwiązuje sprawy kryminalne nierozwikłane przez dekady.
Skąd pochodzi to święto?
Międzynarodowy Dzień DNA upamiętnia dwa przełomowe osiągnięcia naukowe. Pierwsze z nich to publikacja z 25 kwietnia 1953 roku w czasopiśmie „Nature”, w której James Watson i Francis Crick opisali strukturę podwójnej helisy DNA. Drugie to zakończenie projektu sekwencjonowania ludzkiego genomu — Human Genome Project — ogłoszone 50 lat później, 25 kwietnia 2003 roku.
Samo święto ustanowiono w Stanach Zjednoczonych w 2003 roku, z inicjatywy Narodowego Instytutu Badań nad Genomem Człowieka (NHGRI). Początkowo miało być jednorazowe, jednak szybko przyjęło się jako coroczna tradycja — najpierw w USA, a następnie na całym świecie jako Międzynarodowy Dzień DNA. Jak wskazuje Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie, „Dzień DNA jest okazją do popularyzowania wiedzy o genetyce i biologii molekularnej”.
Odkrycie, które zmieniło wszystko
25 kwietnia 1953 roku w „Nature” ukazały się trzy artykuły naukowe pod wspólnym tytułem „Molecular Structure of Nucleic Acids”. Najważniejszy z nich, autorstwa Jamesa Watsona i Francisa Cricka z laboratorium Cavendisha w Cambridge, opisywał model struktury DNA w postaci podwójnej helisy. Opierał się on m.in. na pracach Rosalind Franklin i Maurice’a Wilkinsa z King’s College w Londynie — w szczególności na słynnym zdjęciu dyfrakcyjnym oznaczonym jako Photo 51.
Jak wskazuje Instytut Chemii Bioorganicznej Polskiej Akademii Nauk w Poznaniu, Watson i Crick zawarli w swojej pracy — liczącej zaledwie około 1000 słów — zdanie, które okazało się „najważniejsze i prorocze”: „nie umknęło naszej uwadze, że specyficzne łączenie w pary, które od początku postulowaliśmy, sugeruje możliwy mechanizm kopiowania materiału genetycznego”. Zdanie to zapowiadało odkrycie kodu genetycznego, do którego doszło 13 lat później.
Watson, Crick i Wilkins otrzymali w 1962 roku Nagrodę Nobla w dziedzinie fizjologii lub medycyny. Rosalind Franklin, która zmarła w 1958 roku, nie została uwzględniona przez Komitet Noblowski.
Czym jest DNA — krótkie przypomnienie
Kwas deoksyrybonukleinowy (DNA) to dwuniciowa, helikalna cząsteczka zbudowana z nukleotydów, zawierających cztery zasady azotowe: adeninę (A), tyminę (T), cytozynę (C) i guaninę (G). Kolejność tych „liter” tworzy unikalny kod genetyczny każdego organizmu. Jak podaje portal Euroimmun Polska, ludzki genom składa się z około 3,2 miliarda par zasad i zawiera około 19 000–20 000 genów kodujących białka, z czego jedynie około 1,5% genomu pełni funkcję kodującą.
Warto dodać, że obok DNA jądrowego każdy człowiek posiada również mitochondrialne DNA (mtDNA) — kolistą cząsteczkę o długości 16 569 par zasad, zawierającą 37 genów. Dziedziczymy je niemal wyłącznie po matce, co czyni je szczególnie przydatnym w genealogii genetycznej i medycynie sądowej.
Human Genome Project — nauka na wielką skalę
Głównym celem projektu Human Genome Project było poznanie sekwencji wszystkich par zasad tworzących ludzki genom. Projekt, prowadzony od 1990 roku pod kierownictwem Francisa Collinsa, pochłonął ponad 3 miliardy dolarów. Uczestniczyli w nim naukowcy z Niemiec, Francji, Wielkiej Brytanii, Chin, Japonii oraz USA. Wstępna wersja genomu (obejmująca 90% sekwencji) została opublikowana w 2001 roku, a prace nad wersją kompletną (obejmującą 99% genomu) zakończono 14 kwietnia 2003 roku.
W efekcie HGP ustalił, że ludzki genom zawiera około 30 000 genów, co stało się fundamentalną wiedzą w dziedzinie genetyki. Projekt przyczynił się jednocześnie do znaczącego postępu w zakresie automatycznego sekwencjonowania DNA i badań genetycznych. Jak podkreślają specjaliści, Human Genome Project uchodzi dziś za jedno z największych przedsięwzięć współczesnej nauki.
DNA w służbie sprawiedliwości — policja i IPN
Komenda Miejska Policji w Szczecinie z okazji Dnia DNA przypomina, że „DNA to unikalny kod genetyczny, który pozostaje w postaci mikrośladów na miejscu zdarzenia – może to być krew, włos, ślina, naskórek czy nawet odcisk palca”. Dzięki nowoczesnym metodom badawczym możliwa jest identyfikacja sprawców nawet po wielu latach, łączenie serii przestępstw i przywracanie tożsamości ofiarom.
Polska krajowa baza danych DNA, prowadzona przez Policję, zawiera obecnie blisko 70 000 profili genetycznych. Około 83% z nich stanowią profile osób, od których pobrano materiał biologiczny w toku postępowań karnych, natomiast około 12% to profile nieznanych śladów sprawców przestępstw.
Odrębną i unikalną w skali europejskiej inicjatywą jest Baza Materiału Genetycznego prowadzona przez Instytut Pamięci Narodowej. Powstała na mocy ustawy o IPN z 2016 roku i gromadzi profile genetyczne ofiar reżimów totalitarnych oraz materiał porównawczy pobierany od ich krewnych. Jak informuje Biuro Poszukiwań i Identyfikacji IPN, od momentu powstania bazy do grudnia 2024 roku zgromadzono w niej ponad 4750 prób. IPN jako jedyna instytucja w Polsce i Europie korzysta z systemu CODIS — autorskiego narzędzia Federalnego Biura Śledczego USA (FBI) — do identyfikacji ofiar zbrodni. System ten wdrożono w IPN w 2019 roku i już w 2021 roku doprowadził do identyfikacji szczątków żołnierza, której wcześniejsze analizy porównawcze nie były w stanie dokonać.
W obszarze techniki kryminalistycznej Laboratorium Kryminalistyczne Komendy Wojewódzkiej Policji w Szczecinie prowadzi badania DNA na podstawie akredytowanej przez Polskie Centrum Akredytacji procedury „Kryminalistyczne badania DNA w multipleksowych systemach typu STR”.
Dokąd zmierza nauka?
Współczesna kryminalistyka i medycyna wychodzą daleko poza klasyczną identyfikację na podstawie profilu DNA. Gazeta Policyjna wskazuje, że wyzwaniem są dziś m.in. analizy tzw. śladów kontaktowych — bezwiednie pozostawianych przez człowieka mikrośladów biologicznych zawierających minimalne ilości DNA — a także fenotypowanie, czyli probabilistyczne przewidywanie cech wyglądu sprawcy na podstawie jego materiału genetycznego. Na uwagę zasługuje również technologia Rapid DNA, umożliwiająca szybką identyfikację w warunkach laboratoryjnych, a nawet bezpośrednio na miejscu zdarzenia lub katastrofy masowej.
W medycynie sekwencjonowanie genomu otwiera drogę do spersonalizowanego leczenia. Pozwala na wykrywanie mutacji odpowiedzialnych za nowotwory oraz dobór terapii celowanej — co w praktyce może decydować o życiu pacjenta. Jak wskazują specjaliści z dziedziny hematoonkologii, analiza genomu zarówno zdrowych, jak i nowotworowych komórek potrafi wskazać terapię, której wcześniej nie rozważano.
Celem Dnia DNA jest — jak podkreślają instytucje akademickie, m.in. Ginekologiczno-Położniczy Szpital Kliniczny Uniwersytetu Medycznego im. Karola Marcinkowskiego w Poznaniu — umożliwienie uczniom, nauczycielom i opinii publicznej zapoznania się z najnowszymi osiągnięciami w badaniach genomicznych oraz zrozumienia, w jaki sposób wpływają one na codzienne życie.
Źródła: B2BData.pl Agencja Informacyjna
