Czwarty kwietnia każdego roku należy do zwierzęcia, które przez wieki budziło lęk, odrazę i skrajne emocje. Światowy Dzień Szczura (ang. World Rat Day) to inicjatywa mająca jeden jasno określony cel: zmienić sposób, w jaki postrzegamy te powszechnie obecne w ludzkim życiu gryzonie — i pokazać, że za złą reputacją kryje się zaskakująco inteligentne, towarzyskie i pożyteczne zwierzę.
Skąd wzięło się to święto?
Światowy Dzień Szczura narodził się w 2002 roku w środowisku internetowym. Na ratliście — najdłużej działającej liście mailingowej poświęconej szczurom domowym — wywiązała się dyskusja o ustanowieniu dnia upamiętniającego te zwierzęta. Data 4 kwietnia nie była przypadkiem czysto symbolicznym: wybrano ją jako hołd dla samej listy, z którą właśnie ta data była związana w dokumentach założycielskich. Jak wyjaśniają autorzy inicjatywy, mógł to być dowolny dzień w roku — jednak 4 kwietnia stał się trwałym punktem w kalendarzu miłośników tych gryzoni na całym świecie.
Dziś święto obchodzone jest na różnych kontynentach, choć w Polsce jego zasięg pozostaje ograniczony głównie do środowisk hobbystów i organizacji prozwierzęcych. W mediach społecznościowych, schroniskach i sklepach zoologicznych coraz częściej pojawiają się jednak akcje edukacyjne i adopcyjne związane z tym dniem.
Szczur — kim tak naprawdę jest?
Szczur (Rattus) to rodzaj ssaków z podrodziny myszy (Murinae) w rodzinie myszowatych (Muridae), obejmujący kilkadziesiąt gatunków. W Polsce i szerzej w Europie spotykane są przede wszystkim dwa: szczur wędrowny (Rattus norvegicus) i szczur śniady (Rattus rattus). Oba mają zasięg globalny — kolonizowały kolejne kontynenty razem z człowiekiem, korzystając z szlaków handlowych i morskich. Szczur wędrowny, wywodzący się z Azji Południowo-Wschodniej, dotarł do Europy około 1800 lat temu, a do obu Ameryk przed rokiem 1745.
Szacuje się, że w Polsce liczba szczurów wędrownych sięga 18 milionów osobników, co plasuje ten gatunek wśród najliczniejszych dzikich ssaków w naszym kraju. Na świecie szczury występują na wszystkich kontynentach oprócz Antarktydy.
Warto wyraźnie rozróżnić dwa oblicza tego gatunku:
- Szczur dziki — synantropijny, żyjący w kanalizacjach, piwnicach i magazynach — bywa faktycznym szkodnikiem: niszczy żywność, uszkadza instalacje i może przenosić choroby, w tym leptospirozę czy tularemię.
- Szczur domowy (fancy rat), hodowany od XIX wieku z linii laboratoryjnych, to zupełnie inna historia. Jak trafnie ujął to Wdecki Park Krajobrazowy w swoim kalendarzu ekologiczno-przyrodniczym: „Fancy rats (ang. szczury hodowlane) są słodkie, czyste i bardzo przyjacielskie”.
Niedoceniani naukowcy w klatce
Szczury odegrały i nadal odgrywają kluczową rolę w historii medycyny. Badania z ich udziałem przyczyniły się do postępów w neurobiologii, farmakologii i onkologii. To dzięki nim testowano leki i terapie, które z powodzeniem trafiły później do ludzkiej medycyny. Szczury laboratoryjne jako pierwsze zwierzęta zostały sklonowane w celach naukowych — miało to miejsce w 2003 roku.
Szczury są też wykorzystywane w zupełnie inny, zaskakujący sposób. Organizacja APOPO szkoli szczury olbrzymie gambijskie do wykrywania min lądowych oraz diagnozowania gruźlicy — ich zmysł węchu pozwala lokalizować ładunki wybuchowe bez ryzyka ich detonacji, co w rejonach ogarniętych konfliktami ratuje ludzkie życie.
Nie taki szczur straszny
Szczury domowe to zwierzęta wyjątkowo towarzyskie i przywiązane do opiekuna. Potrafią reagować na własne imię, uczyć się sztuczek, rozpoznawać twarze i głosy. Badania naukowe wykazały, że wykazują empatię — pomagają znajdującym się w stresie towarzyszom stada. Komunikują się ze sobą za pomocą ultradźwięków o częstotliwości niesłyszalnej dla człowieka, co sprawia, że są stosunkowo spokojnymi lokatorami. Naukowcy ustalili ponadto, że podczas zabawy wydają sygnały akustyczne analogiczne do ludzkiego śmiechu.
Wdecki Park Krajobrazowy, instytucja samorządowa prowadząca działalność edukacyjną, zwraca uwagę na praktyczne zalety szczurów jako zwierząt domowych:
- są znacznie tańsze w utrzymaniu niż psy czy koty,
- nie wymagają spacerów,
- a ich klatki — przy regularnym sprzątaniu — nie generują problemu z zapachami.
Szczury należy jednak trzymać parami lub w małych grupach tej samej płci, ponieważ jako zwierzęta stadne źle znoszą samotność.
Średnia długość życia szczura domowego wynosi 2–3 lata, choć przy właściwej opiece zdarzają się osobniki żyjące 4–5 lat, a rekord to ponad 7 lat.
Reputacja do odbudowania
Negatywny wizerunek szczurów jest głęboko zakorzeniony w kulturze europejskiej — przede wszystkim za sprawą historycznych skojarzeń z epidemiami dżumy, w których rozprzestrzenianiu pośredniczyły żyjące na szczurach pchły. Tymczasem granica między „szkodnikiem” a „pupilem” jest w przypadku tych gryzoni wyjątkowo cienka — dzieli je niemal wyłącznie warunki hodowli i wychowanie.
Światowy Dzień Szczura jest zatem nie tyle celebracją jednego konkretnego zwierzęcia, ile okazją do refleksji nad tym, jak bardzo nasze oceny są kształtowane przez stereotypy, a nie przez wiedzę. 4 kwietnia warto zadać sobie pytanie, czy zwierzę, które pomogło opracować terapie ratujące miliony ludzkich istnień, naprawdę zasługuje na tak złą opinię.
Źródła: B2BData.pl Agencja Informacyjna
